Een cliënt wil een behandeling niet ondergaan. Je hebt uitgelegd waarom die belangrijk is, maar de cliënt blijft bij het besluit. In het team ontstaat ongerustheid: begrijpt deze persoon de mogelijke gevolgen wel? Een collega stelt voor om de wilsbekwaamheid te laten beoordelen.
Dat kan een terechte stap zijn. Maar waardoor is de twijfel ontstaan? Merk je dat de cliënt de informatie niet begrijpt of de gevolgen niet kan overzien? Of vind je vooral de gemaakte keuze zorgelijk?
Als een cliënt een keuze maakt waarover je je zorgen maakt, is het belangrijk om te onderzoeken hoe die keuze tot stand komt. Dat de cliënt anders kiest dan jij zou adviseren, betekent op zichzelf niet dat de cliënt wilsonbekwaam is. Onderzoek of de cliënt de informatie begrijpt en de mogelijke gevolgen voor zichzelf kan afwegen.
Wilsbekwaamheid gaat over deze beslissing
Een verstandelijke beperking betekent niet automatisch dat iemand wilsonbekwaam is. Het uitgangspunt is dat de cliënt zelf beslist, zo nodig met ondersteuning.
Wilsbekwaamheid wordt beoordeeld ter zake: voor een concrete beslissing. Iemand kan een dagelijkse keuze goed overzien, terwijl een ingewikkelde behandelbeslissing meer vraagt. Ook de omstandigheden en het moment kunnen invloed hebben op het vermogen om te beslissen.
Een algemene vraag als ‘Is deze cliënt wilsbekwaam?’ is daarom te ruim. Een bruikbaardere vraag is: kan deze persoon, met passende ondersteuning, de informatie over deze beslissing begrijpen en de eigen belangen voldoende afwegen?
Daarbij gaat het ook om wat voor de cliënt belangrijk is. Professionals kunnen gezondheid of veiligheid zwaar laten wegen, terwijl de cliënt veel waarde hecht aan vertrouwdheid, zelfstandigheid of het vermijden van een belastende behandeling. Als een cliënt anders kiest dan jij zou doen, helpt het om te bespreken wat voor deze persoon de doorslag geeft.
Maak duidelijk waarover je twijfelt
Twijfel aan wilsbekwaamheid wordt beter bespreekbaar wanneer je concrete waarnemingen benoemt.
Kan de cliënt bijvoorbeeld duidelijk maken waar de beslissing over gaat? Lukt het om de mogelijke gevolgen op de eigen situatie te betrekken? Kan de cliënt aangeven wat belangrijk is bij de keuze?
Daarbij hoef je geen perfect verwoord antwoord te verwachten. Iemand kan moeite hebben om zich uit te drukken en toch begrijpen wat er speelt. Andersom betekent het herhalen van jouw uitleg niet vanzelf dat de betekenis ervan is begrepen.
Maak daarom onderscheid tussen wat je waarneemt en wat je daaruit concludeert. ‘De cliënt weigert de behandeling’ is een waarneming. ‘De cliënt begrijpt de behandeling niet’ is een mogelijke verklaring die je verder moet onderzoeken.
Onderzoek ook of de ondersteuning passend is
Voordat je conclusies trekt over het vermogen van de cliënt, is het belangrijk om te kijken hoe je de informatie hebt aangeboden.
De SKILZ-handreiking Beslisvaardigheid en wilsbekwaamheid geeft handvatten om af te wegen of een wilsbekwaamheidsbeoordeling nodig is. Een net zo belangrijk onderdeel van de handreiking is het ondersteunen en versterken van de beslisvaardigheid.
Denk aan begrijpelijke taal, informatie in kleine stappen en voldoende tijd om vragen te stellen. Een concreet voorbeeld of passend communicatiemiddel kan helpen. Controleer vervolgens wat de cliënt daadwerkelijk heeft begrepen.
Ook de situatie doet ertoe. Is het gesprek rustig genoeg? Heeft de cliënt pijn, spanning of vermoeidheid? Kan een vertrouwd persoon helpen bij de communicatie, zonder de antwoorden of de keuze over te nemen?
Een belangrijke vraag is wat de cliënt nodig heeft om zo goed mogelijk zelf te kunnen beslissen.
Wanneer kan een formele beoordeling nodig zijn?
Passende ondersteuning neemt niet iedere twijfel weg. Soms blijft onduidelijk of de cliënt de informatie begrijpt en de belangen rond een ingrijpende beslissing voldoende kan afwegen. Dan kan een expliciete, gestructureerde beoordeling nodig zijn.
Een formele beoordeling kan ingrijpend zijn voor de cliënt en de vertrouwensrelatie onder druk zetten. Daarom moet duidelijk zijn waarom de beoordeling nodig is en hoe de uitkomst helpt bij de beslissing die voorligt.
Een formele beoordeling kan worden overwogen wanneer een beslissing hoge eisen stelt aan de beslisvaardigheid en ernstige gevolgen kan hebben voor de cliënt. Onderzoek daarbij of passende ondersteuning of andere mogelijkheden voldoende duidelijkheid bieden. Als een expliciet oordeel onmisbaar blijft om zorgvuldig verder te kunnen, kan een formele beoordeling nodig zijn.
Een ingewikkelde of risicovolle beslissing betekent dus niet automatisch dat de cliënt wilsonbekwaam is of formeel beoordeeld moet worden. De vraag blijft welke concrete twijfel er bestaat en waarom een beoordeling nodig is.
De SKILZ-handreiking bevat een beslisboom om deze afweging te ondersteunen. Bespreek vooraf over welke beslissing de beoordeling gaat, wat deze moet verduidelijken en wat er met de uitkomst gebeurt.
Een formele beoordeling vraagt om een bevoegde en bekwame professional. Wie de beoordeling uitvoert en welke procedure geldt, hangt samen met de beslissing en de wetgeving die daarop van toepassing is.
Samen overleggen kan andere mogelijkheden zichtbaar maken
Overleg met de cliënt, naasten en betrokken professionals kan veel verduidelijken. Misschien is er een minder belastend alternatief, kan informatie beter worden uitgelegd of is uitstel mogelijk.
Zo’n gesprek kan helpen om tot een passende vervolgstap te komen. Daarbij moet de cliënt zelf zoveel mogelijk betrokken blijven. Overeenstemming tussen naasten en professionals is niet voldoende als onduidelijk blijft wat de cliënt wil en begrijpt.
Ook vervangt overleg geen formele beoordeling die in de betreffende situatie noodzakelijk is.
Een beoordeling vraagt meer dan een afvinklijst
Als een formele beoordeling nodig is, moet het proces zorgvuldig en begrijpelijk verlopen. Leg de cliënt zo goed mogelijk uit waarom de beoordeling plaatsvindt en wat deze kan betekenen.
Een hulpmiddel of stappenplan kan structuur bieden. De beoordeling vraagt daarnaast om professionele kennis en ervaring, aandacht voor de concrete beslissing en passende communicatie. Ook moet worden meegewogen welke ondersteuning is aangeboden en onder welke omstandigheden de beoordeling plaatsvindt.
Na de beoordeling blijft betrokkenheid van de cliënt belangrijk. Een oordeel over wilsonbekwaamheid bij een bepaalde beslissing betekent niet dat alle keuzes voortaan worden overgenomen. Blijf ruimte maken voor wensen, voorkeuren en deelname aan het besluitvormingsproces.
Versterk beslisvaardigheid vóór een ingrijpende beslissing
Werken aan beslisvaardigheid hoeft niet te wachten tot een ingrijpende beslissing voorligt.
Dagelijkse keuzes bieden gelegenheid om te ontdekken wat iemand belangrijk vindt, welke uitleg helpt en hoeveel informatie iemand kan overzien. Begeleiders kunnen samen met de cliënt terugkijken: wat koos je, hoe pakte dat uit en zou je de volgende keer hetzelfde willen?
Die ervaringen geven ook professionals meer inzicht. Je leert herkennen wanneer iemand extra ondersteuning nodig heeft en welke aanpak daarbij helpt.
Neem beslisondersteuning daarom waar passend op in het ondersteunings- of behandelplan. Zo krijgt zeggenschap een vaste plaats in de begeleiding.
Zorgvuldig beoordelen begint met zorgvuldig begrijpen
Wanneer een cliënt een behandeling weigert, vraagt dat eerst om nieuwsgierigheid naar hoe die keuze tot stand komt. Wat begrijpt de cliënt, welke gevolgen kan deze overzien en wat weegt voor deze persoon zwaar?
Vanuit dat inzicht kun je beter afwegen welke ondersteuning nodig is en of een formele beoordeling noodzakelijk is. Zo neem je de zorgen rond de beslissing serieus en geef je tegelijk ruimte aan de eigen afweging van de cliënt.
Meer leren? Online cursus over wilsbekwaamheid
FORTIOR organiseert samen met Chris den Besten een online cursus over het beoordelen van wilsbekwaamheid en het omgaan met wettelijke vertegenwoordiging. In deze training leer je:
- Wanneer en hoe je wilsbekwaamheid toetst
- Welke ethische en juridische afwegingen daarbij horen
- Welke alternatieven er zijn voor formele toetsing
- Het proces van de wilsbekwaamheidsbeoordeling
- Hoe je oefent met praktijkcasussen
📍 Meer informatie over deze cursus vind je hier.
Bronnen:
NVO Handreiking beoordeling wilsbekwaamheid
Skilz handreiking beslisvaardigheid en wilsbekwaamheid