Hoe De Draad helpt om moeilijk begrijpbaar gedrag in het speciaal onderwijs anders te bekijken
Een leerling begrijpt de uitleg, kent de regels en kan goed vertellen wat er van hem wordt verwacht. Toch raakt hij bij een verandering volledig van slag. Hij wordt boos, trekt zich terug of zoekt voortdurend de nabijheid van de leerkracht.
Al snel ontstaat de vraag: waarom lukt het niet om toe te passen wat hij blijkbaar wél begrijpt?
Misschien verwachten we op zo’n moment meer van de leerling dan hij emotioneel kan dragen. Wat iemand cognitief begrijpt, zegt namelijk niet automatisch hoeveel spanning, zelfstandigheid of onzekerheid die persoon aankan. Door ook naar de emotionele en relationele ontwikkeling te kijken, kan moeilijk begrijpbaar gedrag een andere betekenis krijgen.
Wat een leerling kan, is niet altijd wat hij aankan
In het onderwijs kijken we vaak naar cognitieve mogelijkheden en aangeleerde vaardigheden. Kan een leerling de opdracht begrijpen? Kent hij de afspraken? Weet hij welk gedrag er van hem wordt verwacht?
Die vragen zijn belangrijk, maar geven geen volledig beeld. Een leerling kan taalvaardig zijn, zelfstandig werken en veel kennis hebben, terwijl hij bij spanning sterk afhankelijk wordt van de nabijheid en ondersteuning van een vertrouwde volwassene.
Wanneer we vooral uitgaan van wat de leerling cognitief kan, bestaat het risico dat we hem emotioneel overvragen. We verwachten dan bijvoorbeeld dat hij zichzelf kalmeert, rekening houdt met anderen of flexibel omgaat met veranderingen, terwijl hij daar op dat moment nog veel ondersteuning bij nodig heeft.
Gedrag dat onbegrijpelijk, koppig of overdreven lijkt, kan dan een signaal zijn dat de eisen niet aansluiten bij wat de leerling emotioneel aankan.
De Draad kijkt naar ontwikkeling én verbinding
Het model en de methode De Draad zijn ontwikkeld door orthopedagoog Gerrit Vignero. Het model gebruikt de draad als metafoor voor de verbinding die tijdens de ontwikkeling ontstaat tussen een kind en belangrijke anderen.
In verschillende fasen van de emotionele ontwikkeling heeft een kind iets anders nodig van de mensen om hem heen. Eerst zijn nabijheid, veiligheid en voorspelbaarheid belangrijk. Later ontstaat meer ruimte voor zelfstandigheid, wederkerigheid en het omgaan met regels en verwachtingen.
Die ontwikkeling verloopt niet bij iedere leerling vanzelfsprekend of gelijkmatig. Een leerling kan op het ene gebied veel zelfstandigheid laten zien en op een ander gebied nog sterk afhankelijk zijn van ondersteuning.
De Draad helpt om niet alleen te kijken naar de ontwikkelingsfase van de leerling, maar ook naar de relatie tussen leerling en leerkracht. De vraag is dus niet uitsluitend:
Wat is er met deze leerling aan de hand?
Minstens zo belangrijk is:
Wat heeft deze leerling in het contact met ons nodig om zich veilig genoeg te voelen en verder te kunnen?
Moeilijk gedrag vraagt niet altijd om strengere grenzen
Wanneer een leerling regels overtreedt of een les verstoort, is het begrijpelijk dat een leerkracht probeert het gedrag te begrenzen. Soms is die begrenzing ook nodig. Maar als het gedrag vooral voortkomt uit spanning, onzekerheid of emotionele overvraging, zijn uitleg en correctie alleen vaak onvoldoende.
Een leerling die emotioneel nog veel houvast nodig heeft, kan bijvoorbeeld vastlopen wanneer van hem wordt verwacht dat hij zelfstandig een conflict oplost. Een leerling die veranderingen moeilijk kan verdragen, heeft mogelijk meer voorbereiding en nabijheid nodig dan zijn verbale of cognitieve vaardigheden doen vermoeden.
Dat betekent niet dat er geen grenzen meer worden gesteld. Het betekent dat de manier van begrenzen wordt afgestemd op wat de leerling nodig heeft. Een grens kan pas werkelijk helpen wanneer de leerling voldoende veiligheid en ondersteuning ervaart om die grens te begrijpen en te verdragen.
De ontwikkelingsgerichte blik verschuift daarom de aandacht van alleen corrigeren naar begrijpen en afstemmen.
Ook de reactie van de leerkracht maakt deel uit van de interactie
Moeilijk begrijpbaar gedrag doet ook iets met de leerkracht. Als een leerling blijft weigeren, veel aandacht vraagt of telkens opnieuw dezelfde grens overschrijdt, kunnen irritatie, onzekerheid of machteloosheid ontstaan.
Onder spanning wordt het moeilijker om nieuwsgierig te blijven. De aandacht gaat dan gemakkelijk uit naar de vraag hoe het gedrag zo snel mogelijk kan stoppen. Misschien wordt de leerkracht strenger, gaat hij meer uitleggen of neemt hij juist afstand.
Dat zijn menselijke reacties. Tegelijkertijd kunnen ze invloed hebben op de spanning van de leerling. Een leerling die nabijheid zoekt, kan bijvoorbeeld nog onrustiger worden als de leerkracht afstand neemt. Een leerling die moeite heeft met veel taal kan verder vastlopen wanneer hij steeds meer uitleg krijgt.
De Draad helpt om enige afstand te nemen en te onderzoeken wat het gedrag bij de leerkracht oproept, hoe hij reageert wanneer de spanning stijgt en wanneer het wél lukt om contact te houden.
Zo wordt de reactie van de leerkracht geen onderwerp van schuld of beoordeling, maar een belangrijke bron van informatie.
Een gezamenlijke taal voorkomt losse verklaringen
Rond een leerling kunnen verschillende verklaringen voor hetzelfde gedrag ontstaan. De ene leerkracht ziet onwil, een andere denkt aan angst en ouders herkennen het gedrag misschien helemaal niet. Daardoor kunnen ook de reacties uiteenlopen.
De beelden en metaforen van De Draad bieden een gezamenlijke taal om te spreken over emotionele ontwikkeling, verbondenheid en ondersteuningsbehoeften. Het gesprek gaat daardoor minder snel alleen over afzonderlijke incidenten.
Ouders, leerkrachten en andere professionals kunnen zo samen onderzoeken wanneer de leerling de draad kwijtraakt, welke emotionele behoefte zichtbaar wordt en welke ondersteuning helpt om de verbinding te behouden.
Zo kan een samenhangend verhaal ontstaan. Niet om de leerling in een vast ontwikkelingsniveau te plaatsen, maar om beter te begrijpen wat hij in verschillende situaties nodig heeft.
Vragen om in de klas te stellen
Wanneer een situatie met een leerling vastloopt, kunnen deze vragen helpen:
- Wat kan deze leerling cognitief, en wat kan hij emotioneel dragen?
- In welke situaties loopt de spanning op?
- Welke behoefte kan achter het gedrag schuilgaan?
- Wat vraagt deze leerling op dat moment van de leerkracht?
- Welke reactie helpt om de verbinding te behouden?
- Sluiten de volwassenen rond de leerling voldoende op dezelfde manier aan?
De antwoorden liggen niet altijd direct voor de hand. De waarde zit vaak al in het gezamenlijk onderzoeken van deze vragen.
Begrijpen maakt gerichter handelen mogelijk
Wie alleen kijkt naar wat een leerling zou moeten kunnen, ziet gemakkelijk gedrag dat niet aan de verwachtingen voldoet. Wie ook kijkt naar emotionele ontwikkeling en verbondenheid, krijgt meer zicht op wat een leerling nodig heeft om aan die verwachtingen te kunnen beantwoorden.
De Draad helpt leerkrachten om verder te kijken dan het zichtbare gedrag. Niet om grenzen of leerdoelen los te laten, maar om de weg ernaartoe beter af te stemmen. Want soms weet een leerling heel goed wat er van hem wordt verwacht, maar heeft hij nog iemand nodig die helpt om de draad vast te houden.
Meer leren over De Draad in de klas
Tijdens de studiedag ‘Het model en de methode De Draad in de klas’ leer je hoe je moeilijk begrijpbaar gedrag kunt bekijken vanuit de emotionele, relationele en sociale ontwikkeling van een leerling. Je maakt kennis met een praktische werkwijze die helpt om de verbinding tussen leerling en leerkracht te onderzoeken en de ondersteuning beter af te stemmen.
Bronnen
Vignero, G. (2011). De draad tussen cliënt en begeleider: De emotionele ontwikkeling als inspiratiebron in de begeleiding van personen met een verstandelijke beperking. Garant.
Vignero, G. (2015). De draad tussen ouder en kind: Voor een gewone en buitengewone opvoeding. Garant.
Vignero, G. (2017). Ontwarring en ordening van de draad: Verbindend werken met cliënten met probleemgedrag. Garant.