Overslaan en naar de inhoud gaan Overslaan en naar de footer gaan Overslaan en naar de navigatie gaan

Wat zie je als je de groepsbril opzet? Anders kijken naar groepsdynamiek in (L)VB-groepen

drie jonge meiden in gesprek in een gezamelijke keuken
60 keer bekeken

Wanneer er spanning ontstaat in een woon- of dagbestedingsgroep, richten we onze aandacht vaak op de cliënt die opvallend gedrag laat zien. Of op enkele cliënten die steeds met elkaar botsen. Maar wat wordt zichtbaar wanneer we niet alleen naar de afzonderlijke cliënten kijken, maar ook naar de groep als geheel?

In deze blog illustreert Aswintha Mandemaker aan de hand van vijf voorbeeldvragen wat je kunt waarnemen wanneer je de groepsbril opzet en hoe dit helpt om breder en meer proactief aan een positief groepsklimaat te werken.

 

Vragen rond groepsdynamiek

Wie een groep mensen met een (licht) verstandelijke beperking begeleidt of daarbij betrokken is als gedragsdeskundige, weet dat er allerlei dynamiek is in de groep. Zorg voor elkaar en gezellige groepsmomenten, of onderlinge irritaties, spanning en ‘gedoe’. Vooral tijdens gezamenlijke eet- en koffiemomenten en in ‘lege’ momenten wordt de dynamiek vaak duidelijk zichtbaar. Die momenten kunnen voor begeleiders intensief zijn. Vragen vanuit een team over groepsdynamiek ontstaan vaak bij een startende of veranderende groep, of bij ‘gedoe’ in de groep.

 

De groepsbril

Om de dynamiek in een groep te kunnen herkennen, duiden en beïnvloeden, moet je anders kijken dan veel van ons gewend zijn. Je hebt hiervoor een groepsbril nodig, naast je ‘individuele bril’. Of liever nog: een soort varifocale bril waarmee je afwisselend kunt inzoomen op het individu en uitzoomen naar de groep. 

Als we door een individuele bril kijken en de dynamiek in de groep in kaart proberen te brengen, nemen we gefragmenteerd waar. Dan maken we een soort optelsom van losse onderdelen of van allerlei kleine interacties. Als je echter met een groepsbril kijkt, zie je ook iets anders. Dan komt de groep als geheel in beeld, met onder andere de structuren, (ongeschreven) groepsnormen en behoeften. Dat soort aspecten biedt veel mogelijkheden voor interventies in de groep.

 

Casus

Stel, een van de cliënten gedraagt zich in de groep nogal bepalend, op een onprettige manier. Of twee of drie cliënten in de groep triggeren elkaar en er ontstaat in de groep steeds meer irritatie, spanning of ruzie tussen hen. Begeleiders zien dat de andere cliënten dit vervelend of spannend vinden en dat zij zich steeds meer terugtrekken of gaan pleasen. Met de individuele bril focus je op die bepalende cliënt of op de interactie tussen die twee of drie cliënten. Je probeert hun gedrag positief te beïnvloeden of te begrenzen. 

Dat is op zich natuurlijk zinvol. Alleen: als het daarbij blijft, mis je een deel van het verhaal, de behoeften en daarmee ook de interventiemogelijkheden. Je mist het verhaal en de behoeften van de groep en de interventies op groepsniveau.

 

Kijken door de groepsbril zorgt voor andere vragen en andere bevindingen

Als we in een situatie als hierboven de groepsbril opzetten, gaan we andere vragen stellen en andere dingen zien. Groepsdynamiek is complex en alles hangt met alles samen, dus we beginnen met het bevragen van een aantal aspecten. Vragen kunnen bijvoorbeeld zijn:

  1. Wat doet de groep en welk effect heeft dat op de ‘spannende’ cliënt(en)?
  2. Wat doet het team en welk effect heeft dat op de groep?
  3. Vertelt het gedrag van de cliënt(en) iets over de groep? Of spreekt het gedrag namens de groep?
  4. Welke rol speelt de indeling van de groepsruimte bij het gedrag in de groep?
  5. Hoe staat het met de duidelijkheid en emotieregulatie in de groep?

 

Van lineair naar circulair kijken

De eerste vraag helpt om van een lineair beeld (oorzaak-gevolg) naar een circulair beeld (kip-ei) te gaan. Want ja, het gedrag van de cliënt(en) in het voorbeeld heeft duidelijk effect op de groep. Maar andersom geldt dit net zo goed. Een groep die zich terugtrekt, geeft onbedoeld meer ruimte aan de bepalende cliënt(en). Er zijn ook structuren, activiteiten en taal waarmee je de groep kunt ondersteunen om daar minder ruimte aan te geven.

Ook het team beïnvloedt de groep

Als bij vraag 2 blijkt dat begeleiders in de situatie ook op eieren lopen, dan versterken ze onbedoeld met hun voorbeeldgedrag en met hun eigen spanning het terugtrekkende gedrag van de groep en bieden ze de groep onvoldoende veiligheid. Soms is dit weten al genoeg om steviger te gaan staan, soms is er meer ondersteuning nodig voor het team.

Wat vertelt het gedrag over de groep?

Bij vraag 3 kan van alles zichtbaar worden. Bijvoorbeeld dat er weinig ruimte is in de groep om ongenoegen te uiten. Of dat er weinig positief wij-gevoel wordt ervaren, terwijl daar wel behoefte aan is. Of dat er te veel dwingende binding is en te weinig ruimte voor de individuen. Misschien heeft de groep meer nabijheid of regie nodig. Iets simpels als bewust ‘wij-taal’ gebruiken, kan al een goede invloed op de dynamiek hebben.

De inrichting van de ruimte doet ertoe

Als je met vraag 4 in je achterhoofd naar de groepsruimte kijkt, valt je misschien op dat de bepalende cliënt een soort ‘troon’ heeft: de meest centrale plek, de eerste plek die je ziet als je de ruimte binnenkomt, of een plek waar iedereen langs moet. Dat zou de invloed van deze cliënt in de groep onbedoeld kunnen versterken. De ruimte net wat anders indelen, door bijvoorbeeld loop- en zichtroutes te veranderen, kan dan verschil maken. Of misschien valt op dat met z’n allen eten rond een grote tafel te veel vraagt van iedereen. Meer variatie in plekken zorgt vaak voor meer lucht in de dynamiek.

Duidelijkheid en emotieregulatie in de groep

Als we bij vraag 5 kijken naar de behoefte van de groep aan duidelijkheid en emotieregulatie, zien we waarschijnlijk dat de groep hierbij meer ondersteuning nodig heeft. Bijvoorbeeld in de vorm van duidelijke regie door de begeleiders en duidelijkheid over de geschreven en ongeschreven regels en over posities in de groep. Misschien heeft de groep ook meer nabijheid en ondertiteling nodig om spanning en andere emoties te kunnen reguleren. 

Bovenstaande vragen zijn slechts pragmatische voorbeelden van vragen en informatie die je krijgt als je met de groepsbril kijkt. Ze maken wel duidelijk dat je op basis hiervan veel bredere interventies kunt inzetten dan alleen interventies gericht op de ‘spannende’ cliënt(en). Je werkt op deze manier aan de context waarbinnen het gedrag zich afspeelt. Net zoals je in een tuin zorgt voor goede aarde, voldoende zon en water als het met een of meer planten niet goed gaat.

 

Methodisch werken aan het groepsklimaat

Op een dieper, fundamenteler niveau kun je ook methodisch vragen stellen over de groep, te beginnen met de bedoeling van de groep. Die bedoeling is de basis voor het evenwicht in de groep. Als de bedoeling voor iedereen duidelijk is én alles daarop is afgestemd, kan een groep flexibel evenwicht vinden en behouden. Denk aan het groepsprofiel, de manier van samenleven of samenwerken, de indeling van het gebouw en de ruimtes, de begeleidingsstijl en de formele en informele structuren. Al die aspecten moeten met elkaar kloppen. In het begin is dit vaak goed opgezet, maar in de loop van de tijd wordt het bij veranderingen niet altijd goed aangepast. Door deze scheefgroei kan de groep wankel worden. Bijvoorbeeld doordat meer nabijheid nodig blijkt, terwijl de huidige structuren en de indeling van het pand hier niet op zijn afgestemd. Begeleiders moeten dan hard werken om de groep te begeleiden en kunnen het gevoel hebben steeds achter de feiten aan te lopen. Door de fundamenten stap voor stap langs te gaan en zo goed mogelijk op elkaar af te stemmen, verbeter je samen het groepsklimaat en de groepsdynamiek. Zo werk je aan groepen waarin cliënten zich veilig voelen en zowel cliënten als teams kunnen groeien en bloeien.

 

Tweedaagse training ‘Methodisch werken aan groepsklimaat en groepsdynamiek’

FORTIOR organiseert in samenwerking met Aswintha Mandemaker en Lisette Bezemer een tweedaagse cursus waarin orthopedagogen en psychologen leren om groepsdynamiek en het groepsklimaat in groepen voor mensen met een (L)VB systematisch te begrijpen, te analyseren en te beïnvloeden. Zo kunnen zij begeleidersteams gericht ondersteunen en proactief bijdragen aan een veilige woon- of dagbestedingsgroep.

Lees meer over de tweedaagse cursus

Blijf op de hoogte van nieuwe trainingen, ontwikkelingen en onze informatieve artikelen