Het Model voor Emotionele Ontwikkeling van Anton Došen heeft zijn waarde in de praktijk ruimschoots bewezen. Tegelijkertijd is het geen eenvoudig model om te leren, laat staan om teams mee te nemen in het afstemmen op de basale emotionele behoeften van cliënten. In deze blog vind je handvatten om teams stap voor stap te ondersteunen bij het werken met emotionele ontwikkeling.
Leren werken met het model kost tijd
Het model is complex en vraagt oefening. Een training van één of meerdere dagdelen is een waardevolle start, maar zelden voldoende om het model echt te integreren in het dagelijks handelen. Teams hebben baat bij een traject waarin zij het geleerde toepassen in de praktijk, ondersteund door coaching, supervisie of intervisie. Door herhaling, reflectie en casuïstiek groeit het begrip én het vakmanschap.
Een universeel model
Het Model voor Emotionele Ontwikkeling is geen instrument voor alleen gedragsdeskundigen of psychiaters. Het is een universeel ontwikkelingsmodel dat herkenbaar wordt zodra begeleiders de fasen leren herkennen bij zichzelf, hun kinderen of mensen in hun omgeving.
Het model is ook universeel omdat cliënten met een verstandelijke beperking in veel opzichten functioneren zoals ieder ander mens:
onder (chronische) stress functioneren we allemaal minder goed
iedereen kent momenten waarop taken wel kunnen, maar niet aankunnen
Deze herkenning verlaagt de drempel om met het model te werken.
Lastig gedrag is niet altijd abnormaal
In trainingen is het essentieel om te verkennen wanneer gedrag normaal is binnen een emotionele ontwikkelingsfase. Voorbeeld: een cliënt in fase 2 heeft een grote behoefte aan nabijheid en kan daardoor claimend gedrag laten zien. Dat is intensief, maar wel passend bij de fase.
Wanneer begeleiders meer kennis hebben van ontwikkelingspsychologie en oefenen met het herkennen van emotionele en sociale ontwikkeling, wordt gedrag logischer. De roep om “behandelen” of “beheersen” neemt af, en er ontstaat ruimte om een omgeving te creëren die aansluit bij de basale behoeften van de cliënt.
Erkenning én helpen begrenzen
Dat gedrag normaal kan zijn binnen een fase, maakt het werk niet minder zwaar. Begeleiders hebben erkenning nodig voor de belasting die zij ervaren.
Morisse en Vandevelde benadrukken in hun boek dat begeleiders vaak onvoldoende worden ondersteund in helpende begrenzing. Ze worden geacht mild, beschikbaar en ruimte biedend te zijn, maar krijgen weinig handvatten om stevig en vreedzaam te begrenzen. Dit draagt mogelijk bij aan uitval in de sector.
Bij coaching draait het niet om voorschrijven hoe iemand moet begrenzen, maar om het beantwoorden van vragen als:
Wat heb ik nodig om te kunnen begrenzen?
Wat helpt mij om stevig te staan bij deze cliënt?
De behoeften centraal stellen
Het model is nooit bedoeld als classificatiesysteem. Het gaat om het begrijpen van de dynamiek in emotioneel functioneren en het afstemmen van de omgeving op de basale emotionele behoeften van de cliënt.
Een waardevolle methode hiervoor is de kwalitatieve (klinische) inschaling:
via dialoog, reflectie en mentaliseren onderzoekt het team wat de emotionele ontwikkeling van een cliënt is
begeleiders expliciteren hun aanvoelen en vergroten hun emotionele beschikbaarheid
het team oefent met het toepassen van het model in concrete situaties
Bij complexe casussen is het verstandig om een SEO R² te laten afnemen door een orthopedagoog of psycholoog.
Ondersteuning bij reflecteren en mentaliseren
De ontwikkelingsdynamische benadering biedt geen kant en klare recepten. Iedere cliënt vraagt om een eigen benadering. Toch vragen begeleiders vaak om concrete tips of tricks.
Leen De Neve pleit in de brochure ‘De Juiste Vraag’ voor het vermijden van te snelle handelingsadviezen. Wanneer begeleiders alleen uitvoeren wat een ander voorschrijft:
worden ze geen eigenaar van hun handelen
leggen ze oorzaken buiten zichzelf
blijven ze zoeken naar nieuwe tips
raken ze minder afgestemd op de cliënt
De reflectiebrochure van Leen De Neve bevat vragen die uitnodigen tot dialoog, mentaliseren en het verkennen van zowel de noden van de cliënt als de rol van de begeleider.
Individuele coaching
Coaching ondersteunt begeleiders in hun leer- en ontwikkelproces. Het helpt hen belemmeringen te herkennen, hun kracht te versterken en creativiteit en motivatie te vergroten. Onderzoek van Hogeschool Gent toont aan dat coaching zeer effectief is bij het toepassen van het model in de praktijk. De ontwikkelde methodiek wordt uitgebreid beschreven in Emotionele ontwikkeling in verbinding.
Meer leren over emotionele ontwikkeling en teamcoaching?
Op 21 september 2026 organiseert FORTIOR samen met Filip Morisse en Leen De Neve een studiedag over:
het vertalen van SEO‑R²‑uitkomsten naar passende ondersteuning
het meenemen van teams in dit proces
methodieken en kaders die je hierbij kunt inzetten
Lees hier meer over de studiedag
Bronnen:
De Neve, L. De juiste vraag. Van inschatten van emotionele ontwikkeling naar ondersteuning van mensen (met een verstandelijke beperking). Antwerpen: SEN-EO https://www.samvzw.be/sites/default/files/Publicaties/DeJuisteVraag.pdf
Morisse, F., Vandervelde, S. (2024) Emotionele ontwikkeling bij personen met een verstandelijke beperking en geestelijke gezondheidsproblemen. Thoerie, onderzoek en praktijk. Antwerpen: Gompel & Svacina
Morisse, F., De Belie, E., Blontrock, M., Verhasselt, J., Claes, C. (2017) Emotionele ontwikkeling in verbinding. Een coachingsmethodiek voor begeleiders van cliënten met probleemgedrag. Antwerpen: Garant
Morisse, F., & Došen, A. (Red.). (2024). SEO-R². Schaal voor Emotionele Ontwikkeling – Revised². Antwerpen-Den Bosch: Gompel&Svacina. ISBN 978 94 6371 500 3