Goede en doelmatige pijnzorg voor mensen met een (zeer) ernstige verstandelijke beperking (EMB, ZEVMB, EMB+) begint bij het opmerken van gedragingen die op pijn kunnen wijzen. Gedragsveranderingen kunnen een subtiel, maar belangrijk signaal van pijn zijn. Non-verbaal gedrag dat duidt op pijn kan worden gezien als een vorm van non-verbale communicatie van de cliënt. Het is daarom belangrijk dat zorgprofessionals zich ervan bewust zijn dat bepaald gedrag een uiting van pijn kan zijn, en dat zij op basis van dat gedrag kunnen beoordelen of er sprake is van pijn. Die beoordeling vormt de basis voor een plan om de pijn te verlichten of te verhelpen. Kennis over pijn — en met name het verschil tussen acute en chronische pijn — helpt daarbij.
Om zorgprofessionals te ondersteunen bij het beoordelen van pijnsignalen zijn recent drie hulpmiddelen ontwikkeld: de EMB‑pijnapp in combinatie met de slimme sok, de APOS‑PIMD (Adult Pain Observation Scale for people with Profound Intellectual and Multiple Disabilities) en de Awwie pijn app.
In dit artikel besteden we aandacht aan de VOPS-MB en de Awwie pijn app. Voor we dat doen, gaan we eerst in op pijn en de gevolgen van pijn voor mensen met ernstige verstandelijke en meervoudige beperkingen.
Pijn en de gevolgen van pijn bij mensen met ernstige verstandelijke en meervoudige beperkingen
Pijn kan worden omschreven als een onaangename sensorische en emotionele ervaring die veroorzaakt wordt door daadwerkelijke of potentiële weefselschade, of die daarop lijkt. Pijn bestaat wanneer iemand deze onaangename ervaring ervaart, en de beleving ervan verschilt per persoon. Dezelfde persoon kan pijn bovendien in verschillende situaties anders ervaren. Wanneer pijn langer dan drie maanden aanhoudt, spreken we van chronische pijn. Chronische pijn kan meestal niet volledig worden verklaard door lichamelijke factoren of aandoeningen; ook psychologische en sociale factoren spelen een rol in de omgang met pijn en de betekenis die eraan wordt toegekend.
Mensen met EMB, ZEVMB en EMB+ hebben een verhoogde kans op pijn door lichamelijke klachten zoals scoliose, spasticiteit, epilepsie, obstipatie, huidontstekingen, overgangsklachten en reflux. Ook paramedische en medische behandelingen kunnen pijnlijk zijn. Daarnaast kunnen dagelijkse verzorgingsactiviteiten, zoals aan- en uitkleden, serieuze pijn veroorzaken. Tenslotte kan pijn bij deze doelgroep ook een psychosomatische oorzaak hebben.
Pijn heeft een grote impact op de levenskwaliteit van zowel de persoon zelf als van zijn of haar omgeving. Zo kunnen slaap- of eetproblemen ontstaan, evenals gedragsproblemen. Dit maakt een goede pijnsignalering en -behandeling heel relevant voor het leven van velen.
De Vlaamse Observationele Pijnschaal bij Meervoudige Beperkingen (VOPS-MB)
Leieborg in Deinze (België) biedt ondersteuning en zorg aan kinderen, jongeren en volwassenen met een verstandelijke beperking. Zorgverleners van Leieborg gebruiken de VOPS-MB al vijftien jaar. Deze schaal is recent wetenschappelijk onderzocht. Uit het onderzoek blijkt dat de schaal “bruikbaar, praktisch en adequaat is om te gebruiken in de praktijk” (Lust et al., 2025).
Met de VOPS-MB kunnen begeleiders, verzorgers en andere zorgprofessionals een inschatting maken van pijn op basis van gedragingen die bij een individuele cliënt eerder als pijnsignaal zijn herkend. Dat maakt deze schaal bijzonder: ze werkt met gepersonaliseerde gedragsmatige pijnsignalen, waar andere schalen vaak scoren op gestandaardiseerde kenmerken die geen rekening houden met individuele mogelijkheden of beperkingen.
Familieleden en anderen die de persoon goed kennen, beschikken over cruciale informatie voor het gebruik van de VOPS-MB.
De VOPS-MB kan ook worden ingevuld door professionals die de cliënt niet of nauwelijks kennen. Dat is belangrijk, omdat pijn bij mensen met EMB, ZEVMB en EMB+ vaak wordt ondergerapporteerd, met alle nadelige gevolgen van dien. De VOPS-MB verkleint de kans op onderrapportage aanzienlijk.
Een bijkomend voordeel is dat deze observationele pijnschaal zowel bij kinderen als bij volwassenen kan worden gebruikt.
De VOPS-MB pijnschaal digitaal: Awwie pijn app
In januari van dit jaar is Awwie pijn app gepresenteerd, een digitale vertaling van de VOPS-MB.
Met deze app is het gemakkelijker en efficiënter om pijnsignalen in de dagelijkse zorgpraktijk op een gepersonaliseerde manier te observeren. Meer informatie op Awwie pijn app | Leieborg.
Meer leren over de Awwie pijn app?
Op 17 juni 2026 verzorgen Dennis Boonen en Leendert Sneep de studiedag Geef stille pijn een stem! Gepersonaliseerde pijnsignalering als nieuwe standaard bij personen met een verstandelijke beperking. Op deze studiedag leer je hoe je de Awwie pijn app kunt gebruiken en met de uitslag een plan opstelt. Lees hier meer over de studiedag: Geef stille pijn een stem! Gepersonaliseerde pijnsignalering als nieuwe standaard bij personen met een verstandelijke beperking | Fortior scholing rond de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking
Bronnen
- Enninga, A., Waninge, A., Post, W.J. & van der Putten, A.A.J. (2022). Reliable assessment of pain behaviour in adults with profound intellectual and multiple disabilities: The development of an instruction protocol. Journal of Applied Research in Intellectual Disabilities, 1-11.
- Enninga, A., Post, W.J., Waninge, A., & van der Putten, A.A.J. (2026). Construct validity of an adult pain observation scale for people with profound intellectual and multiple disabilities: The APOS-PIMD. Journal of Intellectual & Developmental Disability, 51/1,83-92.
- Lust, E., Deconinck H., Berteloot, P., Malfait, S. & Boonen, D. (2025). Optimalisatie en validatie van de Vlaamse Observationele Pijnschaal bij Meervoudige Beperkingen (VOPS-MB) voor personen met een Meervoudige Beperking: een multidisciplinaire benadering. Tijdschrift Geneeskunde 81: 585-591.
Wat zijn pijnfactoren? | Universitair Pijn Centrum Maastricht