In de zorg wordt veel gewerkt met emotieregulatietechnieken, zoals ontspanningsoefeningen, het leren benoemen van gevoelens en het aanleren van copingstrategieën. Toch ervaren professionals regelmatig dat deze aanpak niet altijd aansluit, met name bij mensen met een autismespectrumstoornis en/of een verstandelijke beperking. Dat roept een belangrijke vraag op: gaat het hier vooral om het kiezen van de juiste techniek, of moeten we terug naar de basis van emotieregulatie zelf?
De rol van het lichaam in hoe we emoties ervaren
Hoe iemand zijn of haar lichaam ervaart, speelt een fundamentele rol in het emotioneel functioneren. Een positieve lichaamsbeleving hangt samen met een hogere kwaliteit van leven en minder psychosociale stress en psychopathologie.
Deze lichaamsbeleving ontstaat al vroeg in de ontwikkeling. In de eerste levensjaren leert een kind via zintuiglijke prikkels en veilige, fysieke interacties het eigen lichaam ervaren als “van zichzelf”. Deze vroege sensorische ervaringen vormen de basis voor hoe iemand later stress, spanning en emoties herkent en betekenis geeft.
Het lichaam is daarmee niet alleen een “drager” van emoties, maar ook een belangrijk informatiekanaal voor het begrijpen ervan.
Emotieregulatie begint bij lichaamswaarneming
Recente inzichten uit de neurowetenschappen laten zien dat emotieregulatie begint bij het waarnemen van lichaamssignalen. Emoties ontstaan niet primair in het denken, maar in de lichamelijke ervaring van spanning, arousal of veiligheid. Pas daarna wordt hier betekenis aan gegeven.
Een centrale rol hierin speelt interoceptie: de waarneming van interne lichaamssignalen zoals hartslag, ademhaling, spierspanning en signalen van het autonome zenuwstelsel. Een deel van deze signalen blijft onderbewust, maar wanneer iemand zich er bewust van wordt, spreken we van interoceptief bewustzijn.
Volgens de somatic marker hypothese van Damasio zijn deze lichaamssignalen essentieel in het ervaren en sturen van emoties. Mensen die deze signalen sterker of duidelijker waarnemen, ervaren emoties vaak intenser en gebruiken ze actiever in hun besluitvorming.
Ook onderzoek van Gross (1998, geciteerd door Bellemans) laat zien dat de manier waarop iemand lichaamssignalen verwerkt, direct invloed heeft op emotionele waarneming en regulatie. Bij problemen in emotieregulatie kan het daarom zinvol zijn om te kijken naar het interoceptief functioneren.
Wat is nodig voor adequate emotieregulatie?
Emotieregulatie is het vermogen om emoties te herkennen, te begrijpen en op een passende manier te hanteren. Het gaat dus niet alleen om het onderdrukken of beheersen van emoties, maar vooral om het kunnen afstemmen op wat er intern gebeurt.
Pouw (2013) beschrijft in haar onderzoek naar emotieregulatie bij kinderen met autisme drie essentiële componenten:
- bewustzijn van de eigen emotionele toestand (weten wat je voelt)
- het beschikken over effectieve copingstrategieën
- het kunnen begrijpen van emoties bij anderen (empathie)
Wanneer deze vaardigheden goed ontwikkeld zijn, draagt dat bij aan sociaal functioneren, psychisch welbevinden en veerkracht bij stressvolle situaties.
Wanneer lichaamssignalen niet goed worden waargenomen
Bij mensen met een verstandelijke beperking en/of autisme komt sensorische informatieverwerking vaak anders tot stand. Prikkels kunnen te intens binnenkomen of juist onvoldoende worden geregistreerd.
Dat heeft directe gevolgen:
- spanning wordt laat of niet herkend
- emoties lijken plotseling of “uit het niets” te ontstaan
- gedrag is moeilijk te duiden
- regulatiestrategieën komen te laat of sluiten niet aan
In zulke situaties kan het aanleren van copingstrategieën of het inzetten van reflectie te abstract of te laat zijn. Niet omdat iemand niet wil reguleren, maar omdat de noodzakelijke lichamelijke informatie niet goed beschikbaar is.
Daardoor kunnen interventies die in principe helpend zijn, minder effect hebben of zelfs extra spanning oproepen, doordat ze niet aansluiten bij de actuele staat van het zenuwstelsel.
Een ander perspectief: de inwendige zintuigen als ingang
Steeds meer onderzoek laat zien dat lichaamsgerichte interventies, gericht op interoceptie en proprioceptie, kunnen bijdragen aan emotieregulatie bij verschillende cliëntgroepen, waaronder mensen met een (lichte tot matige) verstandelijke beperking.
Door aandacht te richten op het herkennen en ervaren van lichaamssignalen kan het bewustzijn van spanning en emotie toenemen, wat vervolgens invloed heeft op keuzes en gedrag.
Ook proprioceptie speelt hierin een belangrijke rol. Ritmische, herhalende en diepe druk- of bewegingsprikkels kunnen helpen om het zenuwstelsel te reguleren en terug te brengen naar een staat van rust en veiligheid. Beweging wordt daarmee een directe ingang tot regulatie.
Proprioceptieve interventies kunnen worden ingezet vóór, tijdens of na een activiteit, afhankelijk van de behoefte. Juist door deze input bewust en afgestemd aan te bieden, krijgt het lichaam de kans om spanning te ontladen en zichzelf te herorganiseren.
Van zelfregulatie naar co-regulatie
Zelfregulatie is niet altijd het vertrekpunt. Vaak is eerst afstemming van een ander nodig om tot regulatie te komen.
Co-regulatie betekent dat een begeleider actief aansluit bij de emotionele en lichamelijke toestand van de cliënt. Via houding, nabijheid, tempo en interactie wordt veiligheid opgebouwd, waardoor het zenuwstelsel kan zakken in activatie. Vanuit die basis kan er ruimte ontstaan voor herstel en verdere verwerking.
Meer leren over regulatie vanuit het lichaam?
Fortior organiseert in samenwerking met Steven Degrieck de studiedag “Emotieregulatie via de interne zintuigen”.
Tijdens deze studiedag ontdek je hoe emoties ontstaan in het lichaam en welke rol het voorspellende brein, interoceptie en proprioceptie daarin spelen. Je krijgt inzicht in waarom emotieregulatie kan vastlopen bij mensen met autisme en/of een verstandelijke beperking en leert hoe je hier in de begeleiding beter op kunt aansluiten met praktische handvatten.
Lees hier meer over de studiedag
Bronnen
- https://huishelder.be/interoceptie-de-waarneming-van-onszelf/
- https://sienass.nl/proprioceptie-autisme-arousalregulatie/
- https://www.fortior.info/blogs/wat-kun-je-doen-om-clienten-met-een-verstandelijke-beperking-te-ondersteunen-bij-hun-emotieregulatie
- https://www.fortior.info/blogs/het-belang-van-lichaamssignalen-bij-emotieregulatie