Een positief groepsklimaat draagt sterk bij aan het welzijn en de ontwikkelkansen van cliënten. Aswintha Mandemaker benadrukt dat begeleiders meer invloed hebben op de dynamiek en sfeer in een groep dan zij vaak denken. In haar boek beschrijft ze uiteenlopende manieren om groepen veiliger, hechter en leerzamer te maken. Deze blog laat zien waarom groepsdynamiek zo bepalend is en hoe begeleiders hierin een actieve rol kunnen spelen.
Wat is een groep?
Een groep bestaat uit mensen die gedurende een bepaalde periode regelmatig contact met elkaar hebben en een gezamenlijk doel of een gedeelde reden om samen te komen. Dat kan vrijwillig zijn, zoals bij een vriendengroep, maar ook minder vrijwillig, zoals in een schoolklas of woonvoorziening. Binnen een groep beïnvloeden leden elkaar voortdurend. De relaties, rollen en normen die ontstaan bepalen in hoge mate hoe veilig en verbonden mensen zich voelen. “Een positieve groep bevat sociale cohesie. Vooral relaties spelen een belangrijke rol.”
Binnen groepen ontstaan vaak subgroepen. Deze kunnen veiligheid en overzicht bieden, maar ook leiden tot uitsluiting of spanningen. Voor sommige cliënten voelt een kleine subgroep veiliger dan de grotere groep, waardoor zij daar meer durven delen of oefenen.
De fasen van groepsvorming
Bruce Tuckman beschreef vier fasen die groepen doorlopen. In de formingfase leren leden elkaar kennen en is er nog weinig sprake van groepsgevoel. In de stormingfase worden verschillen zichtbaar, ontstaan conflicten en vormen zich subgroepen. De normingfase kenmerkt zich door duidelijkheid in rollen en taken, toenemende loyaliteit en meer cohesie. In de performingfase functioneert de groep zelfstandig, werkt effectief samen en ontstaan ongeschreven regels.
Veel groepen blijven hangen in een van deze fasen. Soms is begeleiding nodig om verder te komen en de samenwerking te versterken.
Leven in groepen voor mensen met (L)VB
Mensen met een verstandelijke beperking wonen en werken bijna altijd in groepen, maar hebben weinig invloed op de samenstelling ervan. Professionals bepalen vaak de plaatsing op basis van indicatie en beschikbare plekken. Eenmaal in de groep krijgt een cliënt te maken met groepsregels, gezamenlijke activiteiten, sociale normen en het delen van aandacht van begeleiders. Dat kan veel vragen van iemand, zeker wanneer er sprake is van beperkte sociaal‑emotionele vaardigheden of bijkomende problematiek.
De waarde van een groep
Volgens Mandemaker is inzicht in groepsvorming essentieel voor een positief groepsklimaat. Mensen zoeken elkaar op omdat ze sociale wezens zijn; het behoren tot een groep geeft verbondenheid en beïnvloedt hun gedrag. Daardoor wordt gedrag van een cliënt soms ten onrechte aan de persoon zelf toegeschreven, terwijl gedrag ook kan voortkomen uit groepsdynamiek of heersende sociale normen.
Een groep kan veel betekenen voor cliënten. Ze biedt sociale veiligheid, zekerheid, contact en het gevoel ergens bij te horen. Binnen een positieve groep ontstaat een pedagogisch klimaat waarin cliënten kunnen samenwerken, leren en sociale vaardigheden ontwikkelen. Het lid zijn van een groep geeft bovendien de kans om samen te leven in plaats van alleen, en kan zorgen voor waardering en erkenning. In een positieve groep durven cliënten nieuwe rollen uit te proberen, verantwoordelijkheid te nemen en te oefenen met gedrag dat zij spannend vinden.
De moeilijkheden van een groep
Een groep kan ook belastend zijn. Onveiligheid, pesten, conflicten of negatieve subgroepen kunnen leiden tot stress, terugtrekgedrag of escalaties. Omdat cliënten niet zomaar weg kunnen, is het belangrijk dat begeleiders alert zijn op signalen van spanning, uitsluiting of verstarring in de dynamiek.
Een voorbeeld uit de praktijk
Jack wil graag in een woongroep wonen bij zijn vriend Rob. Wanneer er een plek vrijkomt, is hij enthousiast. Na een goede start blijkt het leven in de groep echter anders dan verwacht. Rob heeft al een hechte vriendenclub binnen de woongroep en er ontstaat jaloezie tussen deze groep en Jack. Rob voelt zich klem zitten tussen beide kanten. De andere bewoners beginnen Jack buiten te sluiten, bekritiseren hem voortdurend en vinden “alles aan Jack stom”. Twee bewoners vinden het zielig, maar durven niets te zeggen uit angst zelf het mikpunt te worden. De sfeer wordt steeds negatiever en er ontstaan ruzies. Het team had dit niet voorzien en krijgt moeilijk grip op de situatie.
Dit voorbeeld laat zien hoe snel groepsdynamiek kan kantelen en hoe groot de impact daarvan kan zijn.
Groepsklimaat en groepsdynamiek
Het welzijn en de ontwikkelmogelijkheden van cliënten worden mede bepaald door zowel de dynamiek als het klimaat binnen de groep. Groepsdynamiek gaat over het gedrag van mensen in (kleine) groepen en ontstaat zodra een verzameling mensen een groep wordt. De dynamiek bepaalt voor een deel het groepsklimaat, en het klimaat beïnvloedt op zijn beurt de dynamiek. Er is dus sprake van wederzijdse beïnvloeding. Ook de omgeving en de manier waarop het leven in en om de groep georganiseerd is, spelen hierin een belangrijke rol.
Groepsklimaat en groepssfeer
Groepssfeer en groepsklimaat worden vaak door elkaar gehaald, maar zijn niet hetzelfde. De sfeer is tijdelijk en kan per dag verschillen. Het klimaat is structureel en heeft langdurige invloed op gedrag en veiligheid. Een negatieve sfeer kan voorkomen binnen een positief klimaat, maar een negatief klimaat werkt bijna altijd door in het gedrag van groepsleden.
De invloed van een positief groepsklimaat
Hoe positiever het groepsklimaat, hoe gunstiger de ontwikkeling van cliënten. In een veilige en ondersteunende groep laten mensen minder gedragsproblemen en psychosomatische klachten zien (Van de Ploeg, 2008, geciteerd door Mandemaker). Wanneer groepsleden voldoende veiligheid, contact en waardering ervaren, bevordert dit hun groei en ontwikkeling.
Een positieve groep is doorgaans meer gemotiveerd, toont meer respect voor anderen en werkt makkelijker samen. Dit versterkt de sociale cohesie en verkleint de kans op escalaties. Cliënten die zich veilig voelen, vertonen ander — vaak constructiever — gedrag dan cliënten die zich in een angstige of vijandige groep bevinden. In een onveilig klimaat zoeken groepsleden juist manieren om zichzelf weer veilig te voelen.
Binnen een groep kunnen cliënten bovendien werken aan hun individuele doelen. Een sociaal veilig klimaat en het contact met anderen bieden mogelijkheden om nieuwe vaardigheden te leren en ermee te oefenen. Een cliënt die moeite heeft om ruimte in te nemen, kan bijvoorbeeld een taak of rol krijgen die hem op een veilige manier stimuleert om dit wél te doen. Begeleiders spelen hierin een belangrijke rol: zij kunnen de groepsdynamiek positief beïnvloeden en zo bijdragen aan een gezond en ondersteunend groepsklimaat.
Inzicht in groepsdynamiek als professionele vaardigheid
Volgens Remmerswaal en Leijenhorst is inzicht in groepsprocessen essentieel voor professioneel begeleiden. Het gaat om het begrijpen van het gedrag van individuen, de dynamiek van de groep en de samenhang daartussen. Dat inzicht maakt het mogelijk om gericht en methodisch te interveniëren en te bepalen wat een groep nodig heeft.
Wat kan de professional doen?
Een groep heeft grote invloed op het leven van mensen met een verstandelijke beperking. Groepsbegeleiders kunnen meer bijdragen aan een positief groepsklimaat en gezonde groepsvorming dan zij vaak denken. Toch worden zij regelmatig verrast door de groepsdynamiek, waardoor zij vooral reactief moeten ingrijpen. Proactieve interventies kunnen juist zorgen voor meer stabiliteit, sociale cohesie en een prettige sfeer.
Een fijn en sociaal veilig groepsklimaat ontstaat niet vanzelf. Het vraagt aandacht voor hoe ieder groepslid zijn plek inneemt, hoe mensen op elkaar reageren en hoe de onderlinge relaties zich ontwikkelen. Pas wanneer die basis in beeld is, kan er gericht gewerkt worden aan verbetering.
Groepsdynamiek kan complex zijn. Mandemaker benadrukt dat begeleiders met de juiste methodiek een belangrijke rol kunnen spelen in het positief beïnvloeden van het groepsklimaat. Door eerst de onderlinge verhoudingen en het bestaande klimaat zorgvuldig te observeren, kunnen begeleiders kiezen voor interventies die haalbaar én zinvol zijn. Een goed functionerende groep heeft vervolgens een directe positieve invloed op het welzijn en de ontwikkeling van cliënten.
Cursus: Methodisch werken aan groepsklimaat en groepsdynamiek
FORTIOR organiseert in samenwerking met Aswintha Mandemaker en Lisette Bezemer een tweedaagse cursus waarin professionals leren om groepsdynamiek en groepsklimaat systematisch te begrijpen, te analyseren en te beïnvloeden. De training helpt begeleiders actief bij te dragen aan een veilige, ontwikkelingsgerichte woon- of dagbestedingsgroep.
Bronnen:
Mandemaker, A. (2019) Groepsdynamiek in de verstandelijk gehandicaptenzorg. Methodisch werken aan een positief groepsklimaat. Amsterdam: Uitgeverij SWP. Bekijk dit boek hier
Remmerswaal, J., Leijenhorst, B. (2020) Groepsdynamica de basis. Professioneel begeleiden van groepen. Amsterdam: Boom uitgevers
Tuckman, Bruce. (1965). Developmental sequence in small group, Psychological Bulletin 63 (6): 384–99.