Terug naar het overzicht

Het groepsrollenmodel: een relatief snelle interventie waarmee begeleiders het groepsklimaat in (L)VB groepen kunnen beïnvloeden

Trainingen voor professionals die werken met mensen met een verstandige beperking

online training groepsdynamiek in (L)VB groepen: groepsrollen herkennen, benutten en beïnvloeden

Meer informatie

 

Mensen met een verstandelijke beperking functioneren vaak in groepen, zoals woongroepen of dagbestedingsgroepen. Het groepsklimaat heeft invloed op het welzijn en kansen voor ontwikkeling van alle individuele cliënten in deze groepen. Groepsbegeleiders kunnen vaak meer doen aan het groepsklimaat dan zij waarschijnlijk denken. Aswintha Mandemaker heeft het boek “Groepsdynamiek in de verstandelijk gehandicaptenzorg” geschreven waarin zij de vertaalslag maakt van algemene kennis over groepsdynamiek naar de specifieke situatie van groepen in de verstandelijk gehandicaptenzorg. Aswintha geeft in haar boek een aantal praktische interventies om het groepsklimaat te beïnvloeden. In deze blog wordt specifiek ingegaan op het groepsrollenmodel.

 

Groepsrollen

Een groepsrol is herhalend individueel gedrag in groepsverband. Daarmee wordt gedrag van de elk groepslid voorspelbaar. Deze voorspelbaarheid en duidelijkheid zorgen voor veiligheid en evenwicht in de groep. Groepsrollen komen zowel in negatieve als positieve groepen voor.

Groepsrollen ontstaan al heel snel in een groep. Welke rollen de ruimte krijgen om zich te tonen hangt mede af van mate waarin de groep positief of negatief is. Een positieve groep is een groep waarin groepsrollen in balans zijn en de verschillende leden met elkaar kunnen samenwerken.

Remmerswaal (2008, geciteerd door Mandemakers) onderscheidt de volgende groepsrollen:

  • Taakrollen: rollen die te maken hebben met het uitvoeren van een taak die belangrijk is voor de groep.
  • Procesrollen: deze rollen versterken het klimaat binnen een groep en stimuleren het groepsgebeuren
  • Taak- en procesrollen: deze rollen hebben zowel taak- als proceskenmerken
  • Disfunctionele rollen: deze rollen draaien om de persoon zelf en gaan in tegen het groepsdoel

 

Groepsrollenmodel voor mensen in een (L)VB groep

Tot voor kort was er nog geen enkel groepsrollenmodel gericht op mensen met een verstandelijke beperking. Bij veel groepsrolmodellen is geen rekening gehouden met de specifieke kenmerken van mensen met een verstandelijke beperking. Of ze zijn enkel gericht op een taakgroep (zoals een team of klas) of een tijdelijke groep (zoals een behandelgroep) en die minder toepasbaar waren op bijvoorbeeld een leefgroep. Aswintha Mandemaker heeft daarom op basis van beschikbare literatuur, observaties en interviews een eigen groepsrollenmodel ontwikkeld dat herkenbaar is voor mensen in (L)VB groepen.

Het groepsrollenmodel voor (L)VB groepen kent 17 rollen: Informeel leider, Organisator, Positieveling, Sociaal werker, Benjamin, Moralist, Pleaser, Stille, Extraverte, Volger, Intrigant, Zondebok, Vulkaan, Machthebber, Verhevene, Zuiger en Negatieveling. In het boek van Aswintha Mandemaker staan alle rollen uitgebreid beschreven inclusief voorbeelden.

Ook heeft Aswintha Mandemaker een checklist ontwikkeld waarmee professionals de groepsrollen in een (leef)groep in kaart kunnen brengen.

 

Wat zeggen de groepsrollen over de groep

De aanwezigheid van bepaalde rollen in een groep zegt iets over de mate waarin een groep positief of negatief is. In een negatieve groep is vaak een Machthebber aanwezig die zijn macht op een negatieve manier afdwingt. Er is vaak geen Informeel leider die zijn rol van groep toebedeeld heeft gekregen en hierin gesteund en erkend wordt. In een negatieve groep zie je ook vaak een Zondebok, Intrigant, Negatieveling en Vulkaan (iemand met plotselinge heftige emoties en agressie)  terug. In positieve groepen komen ook negatieve rollen voor maar deze groepen zijn beter in evenwicht en er je ziet dat positieve rollen de boventoon voeren, zoals de Informeel leider, Organisator, Positieveling en Benjamin.

Als in een groep de negatieve rollen de overhand krijgen, dan is het nodig om te onderzoeken waarom de groep deze rollen nodig heeft. Het is een signaal dat er iets aan de hand is in de groep. Er kan bijvoorbeeld te weinig wij-gevoel zijn in de groep, misschien biedt de groep te weinig meerwaarde of is er te weinig duidelijkheid en structuur.

 

Elke rol heeft zijn waarde

Alle rollen kunnen een waarde hebben voor een groep. Zo kunnen negatieve rollen op hun manier ook een positieve bijdrage leveren aan een groep. Negatieve groepsrollen kunnen er bijvoorbeeld voor zorgen dat de andere groepsleden meer naar elkaar gaan toetrekken wat het Wij-gevoel versterkt. Ook kunnen positieve rollen uiteindelijk doorslaan naar negatief. Zo heeft een Organisator vaak een positieve invloed. Echter als dit doorslaat naar het overnemen van de rol van groepsbegeleider kan het voor veel frustratie bij andere bewoners zorgen.

 

Groepsrollen herkennen, beïnvloeden en benutten

Zicht hebben op de rollen in een groep geeft groepsleiders de kans om het groepsklimaat actief te beïnvloeden door rollen te bekrachtigen, in te zetten of te kaderen. Begeleiders kunnen hier uiteraard mee wachten tot er problemen en spanningen zijn ontstaan. Echter dan is de interventie lastiger geworden door alle emoties die meespelen. Het proactief inzetten van interventies geeft meer mogelijkheden voor het stimuleren van een positief groepsklimaat.

In het boek over groepsdynamiek in de verstandelijk gehandicaptenzorg worden een aantal interventies beschreven waarmee je groepsrollen kunt benutten of veranderen. Een van die interventies is de cliënt bewust maken van hun eigen rol en die van rollen van hun groepsgenoten. Dit kun je onder andere doen door hen te stimuleren tot ander gedrag. Voorbeelden hiervan zijn: “Een bewoner vragen om een ander te helpen”, “Een stille cliënt vragen om de regels van een spel uit te leggen” of “Een cliënt uitdagen om een andere cliënt om hulp te vragen”. Zo komen groepsgenoten op een andere manier met elkaar in contact en worden ze zich bewust van het gedrag dat ze normaal gesproken laten zien. Interventies gericht op groepsrollen kunnen relatief snel een goed resultaat opleveren.

 

Bronnen:

Mandemaker, A. (2019) Groepsdynamiek in de verstandelijk gehandicaptenzorg. Methodisch werken aan een positief groepsklimaat. Amsterdam: Uitgeverij SWP. Bekijk dit boek hier

Studiedag “Groepsdynamiek in (L)VB groepen: Groepsrollen herkennen, beïnvloeden en benutten” in januari 2020. Lees hier meer

Vond je de blog interessant? Wil je op de hoogte blijven van onze blogs? Meld je dan nu aan voor de nieuwsbrief!
Aanmelden voor de nieuwsbrief

Blijf op de hoogte van nieuwe trainingen en ontwikkelingen

Aanmelden nieuwsbrief